Intermediair magazine: Om te overleven in een competitieve cultuur moet je een bitch zijn

INTERMEDIAIR ONLINE 2019 DOOR JOLEIN DE ROOIJ

De Russische Natasha* schopte het tot bedrijfsjurist op het hoogste niveau. Ze begeleidde internationale overnames en onderhandelde met het mes op tafel. Ze had alles onder controle. Alleen dreigde haar harnas een gevangenis te worden.

“De acupuncturiste haalde de naalden uit mijn schouders en maakte mijn huid schoon. Er zaten kleine rimpeltjes rond haar ogen. Ze zei: jij zit zo in je hoofd.”

“Het was waar. Ik zag mijn lichaam als een instrument. Het protesteerde, maar ik hield het koest. Mijn schouders waren van beton, maar ik ging één keer per week naar de spa. En bij aankomst in een hotel maakte ik altijd meteen een afspraak voor een massage. In 2010 had ik noodgedwongen drie maanden thuis gezeten, met een ernstige infectie. De arts had gezegd dat ik mijn levensstijl moest aanpassen. Ik had te veel stress. Ik vond het totale onzin.”

“Ook mensen zag ik als instrumenten. Omdat ik als jurist overnames begeleidde en scherpe onderhandelingen moest voeren, had ik geleerd om snel te oordelen. In één oogopslag wist ik wie de loser was, en wie de touwtjes in handen had. En ik gebruikte dat inzicht. Alles voor de deal. Het ging om veel geld, altijd.”

“Ik ben blond en knap en heb er altijd jonger uitgezien dan ik ben. Ik heb geleerd om me als bitch op te stellen. Het was de enige manier om serieus te worden genomen.”

“Toch moest ik huilen, voorafgaand aan een leiderschapsprogramma, toen de resultaten van het medewerkersonderzoek besproken werden aan de tafel van een trainingsbureau. Al mijn ondergeschikten waren bang voor me. Ik moest denken aan een eerder voorval, toen een secretaresse had gegromd dat ze mijn hond niet was, nadat ik haar kortaf had gevraagd om kopieën te maken. Ik zat middenin de voorbereiding van een complexe deal. Ik zag haar inderdaad als een kopieermachine. Ze moest gewoon naar me luisteren.”

“Maar na die training besloot ik elke ochtend een praatje te maken met mijn medewerkers. Hoe gaat het, Peter? Hoe is het met je dochtertje? Na een paar dagen had één van hen de moed te zeggen dat het behoorlijk akward was, als ik zo deed. Iedereen moest lachen. Ik ook.”

“Jaren later nam ik ontslag. Er speelde een bedrijfsconflict en ik had geen zin het uit te vechten. Er stond genoeg geld op mijn rekening, maar om in Nederland te blijven had ik een nieuwe baan nodig. Ik mocht al snel op sollicitatiegesprek, bij een Rotterdams havenbedrijf. Wolkenkrabber, glazen pui, mannen met witte hemden. De situatie was overbekend, en ik kreeg het benauwd. Ik wilde dit niet meer. Maar wat dan wel? Terug naar Rusland? Ik was gehecht geraakt aan Nederland, aan de gemoedelijke sfeer. Ik kreeg een paar telefoontjes, uit Rusland. Klopte het dat ik weg was bij mijn bedrijf? Wilde ik dan misschien een klus voor ze doen?”

“Ik begon voor mezelf en vroeg een verblijfsvergunning aan als zelfstandig ondernemer. Ik vond een eigen kantoor op de Zuidas. Klein, want ik wilde geen vaste medewerkers. En ik had geen moeite om mensen weg te sturen. Ik was nog steeds een tough cookie.”

“In de gym hing een poster. Mindfulness training. Het was vlak na het incident met de acupuncturiste. De training was dichtbij, op de Zuidas. Ik besloot me op te geven.”

“In het zaaltje zaten vijf andere mensen. We moesten vertellen waarom we hier waren. Een man zei tegen trainster Leonie: ‘waarom moet ik dat hier vertellen? Ik ken al die andere mensen niet.”

“Er was wel meer waar we ons over verbaasden. Thuis moesten we elke dag maar liefst veertig minuten vrij maken. En waarvoor? Voor een bodyscan. Wat een tijdverspilling: op een matje liggen, en dan veertig minuten naar een mp3 luisteren. Zodat je supertraag je hele lichaam kon scannen, van je tenen naar je voetzool naar je hielen. Eerst links, dan rechts. Niet te geloven. Medecursisten vielen er bij in slaap. Velen kon zich er nauwelijks toe zetten.”

“Ik wel. Ik was vastberaden. Ook die keer dat ik om 11:00 uur 's avonds thuiskwam van mijn werk. De buurman had het in zijn hoofd had gehaald om keiharde muziek op te zetten en een paar dozijn mensen uit te nodigen. Hoe kon ik zo mijn mindfulness-huiswerk doen? Ik ging bij hem langs. Hij zei dat het feest nog lang niet afgelopen was en weigerde de muziek zachter te zetten. Witheet stak ik de sleutel in het slot van mijn voordeur. Maar daarna rolde ik mijn matje uit en bestudeerde mijn huiswerkopdracht. Toevallig ging die vandaag over geduld: ‘geduld is een vorm van wijsheid’. Ik begon aan de bodyscan en voelde hoe ik stoomde van woede. Van mijn hielen tot mijn kruin. Links en rechts. Langzaam verdween de muziek naar de achtergrond. Na afloop bleek hij verdwenen. Die nacht sliep ik als een roos.”

“Ik stopte met roken. Tijdens de bodyscan had ik mijn longen gevoeld. Ik schrok me rot. Met vrienden maakte ik een boottochtje op de Amsterdamse grachten. Steeds als ik naar een sigaret verlangde, verhuisde ik naar de achterplecht. Zonnebril op, en mediteren. Mijn vrienden moesten om me lachen.”

“Ik wilde me anders gedragen op mijn werk, ik wilde niet meer degene zijn die anderen angst aanjaagde. Maar als ik niet meer zou vechten, zou ik dan nog in mijn onderhoud kunnen voorzien? Ik ben opgegroeid zonder vader, vlak na het uiteenvallen van de USSR. Mijn moeder was onderwijzeres, maar rijst was op de bon.”

“Zou dit het begin van het einde zijn?”

“Adem in, adem uit. Ik realiseerde me: Ik ben nog steeds slim. Ik bezit nog steeds mijn juridische kennis. Ik kan het gewoon proberen.”

“Maar ik had buiten mijn eigen reflexen gerekend. Toen we in groepjes van twee in stilte naar elkaar moesten luisteren, had ik gigantische moeite met die eenvoudige oefening. Twee minuten luisteren naar de ervaringen van een ander, zonder iets te zeggen, zonder ook maar met je hoofd te knikken, zonder met je ogen te laten blijken dat je er net zo over dacht. Maar toen ik mijn mond hield, zei het meisje tegenover me heel andere dingen dan ik had verwacht.”

“Ik ging die luistertechniek op mijn werk toepassen. De sfeer veranderde.”

“Laatst heb ik heel bewust twee mannen met wie ik in onderhandeling was, op een ouderwetse manier geïntimideerd. Het moest. Ze hadden het verdiend. Anders kon ik de deal niet sluiten. Maar deze keer was ik mindful. Ik voelde het aanspannen van mijn schouderspieren, het koken van mijn bloed, het trillen van mijn ledematen achteraf. Hoe had ik dat al die jaren volgehouden?”

“Er kwamen twee Russische ex-collega's langs op mijn kantoor.  Medewerkers van een klant van mij. Ik kende ze nog, van tien jaar geleden. Ze waren voor het eerst van hun leven in Amsterdam. Ik heb ze twee uur vrijgegeven. Ik heb toegangsbiljetten voor ze gekocht voor het Van Goghmuseum. Ze waren zo blij. Ze zeiden dat ik echt veranderd was.”

“Ik ben geen bitch meer. Maar de zaken gaan beter dan ooit. Ik sluit nog steeds grote deals en geniet intens van het leven en de mensen om me heen. Tegen iedereen die overweegt om ook zijn of haar schild te laten zakken, maar bang is voor de gevolgen, zeg ik: doe het. Er is niets om bang voor te zijn. ”

* naam is gefingeerd op verzoek van de geïnterviewde

STREAMER: “De secretaresse gromde dat ze mijn hond niet was, nadat ik haar kortaf had gevraagd om kopieën te maken. Ik zat middenin de voorbereiding van een complexe deal. Ik zag haar inderdaad als een kopieermachine. Ze moest gewoon naar me luisteren.”

KADER: Overleven binnen een angstcultuur

“In een door angst gedreven organisatiecultuur schieten mensen relatief vaak in de overlevingsstand. Ze gaan harder werken, harder roepen of trekken zich juist in hun schulp terug,” zegt trainer Meike van Tilburg van training- en adviesbureau Mindfulbizz. “En omdat ze overdag alleen maar aan het rennen zijn, komen ze in hun vrije tijd niet of nauwelijks tot rust. Ze krijgen daardoor thuis last van een kort lontje of slapen slecht.”

Tijdens mindfulness trainingen leren mensen om opmerkzamer te zijn op de wisselwerking tussen lichaam en geest. Dat gebeurt onder meer met bodyscans. “Daarbij onderzoek je gericht je hele lichaam, ook om te ontdekken waar zich eventueel spanning heeft opgehoopt.” Ook zijn er praktische oefeningen voor op het werk, bijvoorbeeld door achter je bureau drie minuten te concentreren op je lichaam en ademhaling. “Zo leren mensen stressreacties eerder herkennen, maar er niet vanuit te handelen. Ze krijgen bijvoorbeeld een ingewikkeld mailtje van een klant, en signaleren vervolgens dat hun hartslag omhoog gaat, ademhaling versnelt of ze zweethanden krijgen. In plaats van meteen uit paniek te reageren, nemen ze even een adempauze om daarna te bepalen wat de juiste reactie is. In de praktijk kan dat enorm veel uitmaken.” Zo laten mensen zich na afloop van een mindfulness training meestal minder leiden door druk van buitenaf. “Ze zijn niet alleen minder gestrest, maar vertonen ook meer persoonlijk leiderschap en hebben meer toegang tot hun volledige potentieel.”

KADER: Mindful leadership

“Topmanagers geven vaak jarenlang vol gas,” zegt trainer Leonie Stekelenburg van training- en adviesbureau Mindfulbizz. “Ze zijn gewend ‘het hoofd koel te houden’ en scherp te focussen. Ze denken daardoor goed onder druk te presteren en rationeel te opereren, maar in werkelijkheid handelen ze naarmate de dag vordert steeds vaker vanuit hun reptielenbrein. Zo komen ze steeds strakker te staan. Zelf merken ze dat niet zo, maar hun omgeving wel. Hun kortere lontje of onderkoeld gedrag veroorzaakt een angstcultuur, waarbinnen medewerkers regelmatig als kippen zonder kop rondrennen. Er is weinig ruimte om gas terug te nemen, verbinding te zoeken, lange termijn prioriteiten te stellen, of je af te vragen wat nu wijs handelen is.”

Volgens Stekelenburg trekt de privé-omgeving meestal het eerst aan de bel: “Zij zeggen wel wat ondergeschikten op het werk niet durven. Maar vaak ook is een negatieve score uit een medewerkersonderzoek de directe reden.”

Binnen de Mindful Leadership training die topmanagers bij Mindfulbizz kunnen volgen, leren ze op tijd (h)erkennen wanneer ze verstrakken. Ook werken ze aan het verbeteren van het contact met hun gevoel. “In het begin is dat niet eenvoudig, maar we vragen hen gedurende de dag 3 x 3 minuten te letten op lichamelijke signalen zoals hoge ademhaling, hartslag en spierspanning. Zo ontstaat steeds meer bewustzijn van de momenten waarop ze van hun gevoel zijn afgesneden. Ook leren ze op zo’n moment gas terug nemen, om de verbinding met hun lichaam en gevoel te herstellen. “Na afloop van een Mindful Leadership training zeggen topmanagers vaak dat ze meer open staan voor hun omgeving, meer non-verbale signalen en nieuwe informatie oppikken en daardoor het gevoel hebben betere beslissingen te nemen, zowel op het werk als thuis.”

Ander nieuws